محمد مهدى ملايرى
46
تاريخ و فرهنگ ايران ( فارسى )
علم و دانش از هر زمان ديگر در تاريخ اسلام آمادهتر بوده است . اين دوره را كه از نظر فرهنگى داراى دو ويژگى ، يكى تعدد مراكز فرهنگى و ديگرى آزادى نسبى عقل در اعمال حقوق خود خارج از يوغ مذهب ، شناختهاند و نمايندهء آن را در بهترين صفات و مزايايش دو شخصيت عظيم و هم روزگار يعنى بيرونى و ابن سينا مىدانند از آن رو دورهء نهضت ايرانى خواندهاند كه در همين دوره بوده كه انديشهء استقلال در خراسان مايه گرفته و به تدريج در همه ايران گسترش يافته و تا آذربايجان و بين النهرين هم پيش آمده و خود باعث پا گرفتن دولتهاى محلى ايرانى گرديده كه يكى از نتايج آن رستاخيز زبان فارسى و بوجود آمدن حماسهء بزرگ ملى ايران يعنى شاهنامه به دست فردوسى گرديده است . و آنچه در اين نهضت ايرانى قابل تأمل است اين است كه اين نهضت در همان حال كه باعث رستاخيز زبان فارسى گرديده زبان و فرهنگ عربى را هم به عنوان زبان و فرهنگ دينى خود در كنف حمايت خود گرفته و آن را رونق بخشيده . و بر سرمايهء علمى و ادبى آن بسى افزوده كه نمونههائى از آن را در يتيمة الدهر ثعالبى مىتوان ديد . و اين برحسب تصادف و اتفاق نبوده كه بزرگترين نمايندهء رستاخيز زبان فارسى يعنى فردوسى در همان دوره و همان منطقه به ظهور مىرسد كه بزرگترين انديشمندان عالم اسلام همچون ابن سينا و بيرونى شاهكارهاى فكرى خود را به زبان عربى تدوين مىكنند . ( يادنامهء بيرونى ، ص 17 - 21 ) با توجه به آنچه گذشت بهتر مىتوان به اين نكته پى برد كه چگونه زبان عربى در دوران اسلامى در سرزمين ايران كه اكنون يكى از بزرگترين سرزمينهاى اسلامى و از لحاظ فرهنگى غنىترين آنها بهشمار مىرفت و در مهد زبان فارسى باليده و گسترش يافته و پيوستگيهاى لغوى و فرهنگى آن با زبان فارسى به صورتى درآمده كه بهندرت مىتوان دو زبان ناهمريشه را در تاريخ نشان داد كه بدينسان كه فارسى و عربى را در دوران اسلامى حاصل گرديد چنين باهم پيوسته و از لحاظ محتواى فكرى و فرهنگى آميخته و منسجم گردند ، آميختگى و انسجامى كه در زمينهء تحقيقاتى بهخصوص اگر مربوط به تحقيق در تحولات